T1 belgesi nedir: transit beyannamesi ve NCTS Transit kapanmadan teminat çözülmez.

Ortak transit ne işe yarar

20 Mayıs 1987 tarihli Ortak Transit Sözleşmesi, eşyanın cinsine ve menşeine bakmadan AB ile sözleşmeye taraf ülkeler arasında transit taşımayı düzenler (m. 1/1). Transit, eşyanın yetkili makamların denetimi altında bir akit taraftan diğerine ya da aynı akit tarafa en az bir sınır geçerek taşınmasıdır (m. 3/1-a). Türkiye sözleşmeye 6333 sayılı Kanun'la katıldı ve 1 Aralık 2012'den beri taraftır. Ticaret Bakanlığı'na göre amaç şudur: bir taraf ülkede açılan transit beyanı, verilen teminat ve tanınan basitleştirmeler diğer taraf ülkede de geçerlidir; her girişte yeni bir transit beyanı gerekmez.

Avrupa Komisyonu'nun Transit El Kitabı'na göre sözleşmenin on iki akit tarafı var: AB, Gürcistan, İzlanda, Norveç, İsviçre, Türkiye, Kuzey Makedonya, Sırbistan, Ukrayna, Birleşik Krallık, Moldova ve Karadağ. En son katılanlar Gürcistan (1 Şubat 2025), Moldova ve Karadağ (1 Kasım 2025).

Türk mevzuatında transit rejimi, serbest dolaşıma girmemiş eşyaya ve ihracat işlemleri tamamlanmış eşyaya uygulanır (4458 s. Kanun m. 84/1). Rejim, eşya ve belgeler varış gümrük idaresine sunulunca sona erer; hareket ve varış idaresindeki bilgiler karşılaştırılıp usulüne uygun bittiği görülünce ibra edilir (m. 84/4).

T1, T2, TR ve TIR Karnesi

Türk eşyası neden T2 ile gitmez

Sözleşme Birlik eşyasını AB gümrük bölgesine bağlar: tamamen AB'de elde edilen eşya, AB'ye getirilip serbest dolaşıma giren eşya ve bunlardan AB'de üretilen eşya (m. 2/3-a). Türkiye bu tanımda yer almaz; Türkiye bir ortak transit ülkesidir. Ortak transit ülkesinde T2 yalnız eşya o ülkeye T2 rejimiyle gelmişse ve m. 9'daki şartlarla yeniden sevk ediliyorsa uygulanır (m. 2/3-b). Bu şartlar: eşya sürekli gümrük denetiminde kalmış, transit ya da antrepo dışında bir rejime girmemiş ve antrepoda beş yıldan, 1–24. fasıldaki eşyada altı aydan uzun kalmamıştır (m. 9; Transit El Kitabı II.3.4).

Transit El Kitabı sonucu açık yazar (IV.1.5.4): transit rejimi olmadan yapılan ihracatta ortak transit ülkeleri T2 düzenleyemez, çünkü önceki bir transit beyanı yoktur; yeniden sevk T1 ile yapılır ve eşya AB'ye girdiğinde, geri gelen eşya hükümlerinden yararlanmıyorsa Birlik dışı eşya ithalatı sayılır. Türkiye'de üretilen ya da Türkiye'de serbest dolaşıma girmiş eşya bu yüzden AB'ye T1 ile gider.

Bu, gümrük birliği muamelesini ortadan kaldırmaz; ikisi ayrı sorudur. AT–Türkiye Gümrük İşbirliği Komitesi'nin 1/2006 sayılı Kararı, serbest dolaşım hükümlerinin şartlarının karşılandığının kanıtını A.TR dolaşım belgesi olarak belirler (m. 5–6). A.TR eşya doğrudan taşındığında kullanılır; üçüncü ülkeden geçişte eşya o ülkenin gümrük gözetiminde kalmalıdır (m. 6/2). Ayrıntı: ATR mi EUR.1 mi.

Ters yönde, El Kitabı'na göre AB'den bir ortak transit ülkesine giden Birlik eşyası ihracat işleminden sonra T2 ile de gönderilebilir.

Teminat: bireysel ve kapsamlı

Rejim hak sahibi (asıl sorumlu), eşya için doğabilecek vergi borcunu güvenceye almak üzere teminat verir (Sözleşme Ek I m. 10/1; Gümrük Kanunu m. 85/1). Teminat iki şekildedir:

• Bireysel teminat: tek bir transit işlemi içindir; nakit, kefil taahhüdü ya da teminat kuponu olarak verilir (Ek I m. 11). Tutar, aynı tür eşyaya uygulanan en yüksek vergi oranlarıyla hesaplanır ve bu hesapta Birlik eşyası da Birlik dışı eşya sayılır (m. 18). Nakit teminat rejim ibra edilince iade edilir (m. 19/2).
• Kapsamlı teminat: birden çok işlem içindir ve izne bağlıdır (Ek I m. 10/2-b, 55/1-a). Teminat idaresi bir referans tutar belirler; bilgisi yoksa işlem başına 10.000 avro alır (m. 74/2). Şartları sağlayan izin sahibine tutar referans tutarın %50'sine ya da %30'una indirilebilir ya da teminattan vazgeçilebilir (m. 75).

Türkiye'de kapsamlı teminat iznini Gümrükler Genel Müdürlüğü verir ve teminat düşümlü çalışır. Basitleştirme izni için başvurudan önceki bir yılda en az 500 transit beyannamesi (TIR Karnesi dahil) kapsamında eşya transit etmiş olmak ya da yükümlülükleri yerine getirebileceğini belgelemek gerekir (GY m. 230/1-ç). Kapsamlı teminatta indirim ve vazgeçme başvurusu en az 2 milyon TL tutarındaki kapsamlı teminat mektupları için yapılır (Bakanlık SSS).

Türk mevzuatı havayolu, boru hattı, denizyolu ve basitleştirilmiş usulde demiryolu taşımasında teminat aramaz (Gümrük Kanunu m. 85/1, GY m. 222/1). Ortak Transit Sözleşmesi'nin teminat muafiyetleri daha dardır (Ek I m. 13). Karayolunda her iki metne göre de teminat zorunludur.

Hareket, transit ve varış idaresi

• Hareket idaresi transit beyanının kabul edildiği gümrük idaresidir (Ek I m. 3-g). Eşyanın varış idaresine sunulacağı süreyi güzergâha, taşıta ve ilgili mevzuata bakarak o belirler; bu süre diğer ülkeleri de bağlar (m. 34).
• Transit idaresi bir akit tarafın gümrük bölgesine giriş noktasındaki idare ya da üçüncü ülke sınırından çıkış noktasındaki idaredir (m. 3-h). Eşya her transit idaresinde beyanın MRN numarasıyla sunulur ve sınır geçişi hareket idaresine bildirilir (m. 43). Türkiye'den Bulgaristan üzerinden AB'ye giden bir T1'de ilk transit idaresi AB'ye girişteki Bulgar gümrüğüdür; yol Sırbistan gibi başka bir taraf ülkeden geçiyorsa her girişte bir transit idaresi daha vardır.
• Varış idaresi rejimi sonlandırmak için eşyanın sunulduğu idaredir (m. 3-i). Eşya ve MRN sunulduğu gün varış hareket idaresine bildirilir; kontrol sonucu en geç üçüncü gün, istisnaen altıncı gün gönderilir (m. 47). Rejim, beyanda yazılandan farklı bir varış idaresinde de sonlandırılabilir (m. 45/5).

Beyan kabul edildikten sonra sevkiyata eşya eklenemez, çıkarılamaz, eşya değiştirilemez; bu yasak sevkiyat bölündüğünde ya da aktarıldığında da geçerlidir (Sözleşme m. 8). Yük yolda aktarılacaksa ya da bir kısmı boşaltılacaksa bu, beyan açılmadan planlanmalıdır.

NCTS ve Faz 5

NCTS (Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi), transit beyanının sunulmasından rejimin ibrasına kadar her adımın elektronik yürüdüğü sistemdir; 2005'te tüm taraf ülkelerde uygulamaya konuldu ve sonradan katılanlar için kullanımı zorunludur (Bakanlık SSS; Ek I m. 4). Kâğıt usul yalnız elektronik usul mümkün olmadığında uygulanır (GY m. 212/2-ç).

Beyan Türkçe verilir; rejim hak sahibi kendisi ya da doğrudan veya dolaylı temsilcisi aracılığıyla beyanda bulunabilir (GY m. 213/2). Beyan, internet bağlantısı olan herhangi bir bilgisayardan BİLGE Gümrük Platformu'na girilerek sunulur. Transit beyannamesi için EORI numarası gerekir. Eşyaya, NCTS beyanından basılan transit refakat belgesi eşlik eder (GY m. 214; Bakanlık SSS).

Türkiye NCTS Faz 5'e 17 Kasım 2024'te geçti. Faz 5'te beyanın veri yapısı hiyerarşiktir; bilgi dört düzeyden hangisine aitse orada verilir: beyan, ana sevkiyat, alt sevkiyat ve alt sevkiyattaki eşya kalemi (Transit El Kitabı I.4.1.2.3). NCTS güncellemesiyle devreye giren kurallardan ikisi: beyan eşya sunulmadan önce verilebilir, ama eşya 30 gün içinde sunulmazsa beyan verilmemiş sayılır (Ek I m. 29a), Türk mevzuatında ise hareket idaresince reddedilir (GY m. 213/3); kapsamlı teminatın referans tutarı her işlemde sistem üzerinden izlenir (m. 74/6). Avrupa Komisyonu'nun 31 Temmuz 2026 tarihli Transit El Kitabı Faz 5 ve Faz 6'yı birlikte anlatır.

AB'ye girişte güvenlik verisi (ENS) ayrı bir yükümlülüktür; kara ve demiryolundaki değişiklik 2026 gümrük mevzuatı değişiklikleri sayfasında.

Ne zaman yanlış gider

Varış bildirimi süresinde gelmiyor

Hareket ülkesi, sunma süresinin bitiminden sonraki 7 gün içinde soruşturma başlatır ve varış idaresinden ya da rejim hak sahibinden bilgi ister; yanıt süresi 28 gündür. Varış idaresi yeterli bilgi vermezse rejim hak sahibinden en geç 28, NCTS güncellemesinden sonra en geç 35 gün içinde bilgi istenir; o da 28 gün içinde yanıtlar (Ek I m. 49). Rejim hak sahibi, varış gümrüğünün onayladığı bir belgeyle rejimin doğru bittiğini alternatif kanıt olarak gösterebilir (m. 51). Varış idaresi bu amaçla transit refakat belgesine "Alternative proof" ibaresini ve 99202 kodunu şerh olarak düşer (m. 45/4).

Transit ibra edilemiyor

Hareket ülkesi borcun doğup doğmadığına bakar ve borçluyu belirler (m. 49/8). Borç, eşyanın rejimden çıkarılmasıyla ya da rejim şartlarına uyulmamasıyla doğar (m. 112); rejim hak sahibi borçlulardan biridir ve birden çok borçlu müteselsilen sorumludur (m. 113). Borcun doğduğu yer, eşyanın varış idaresine sunulması gereken son tarihten itibaren 7 ay içinde belirlenemezse borç, sınır geçişini bildiren son transit idaresinin ülkesinde, o da yoksa hareket ülkesinde doğmuş sayılır (m. 114/2). Kefile iki bildirim yapılır: sunma süresinin bitiminden itibaren 9 ay içinde rejimin ibra edilmediği, beyanın kabulünden itibaren 3 yıl içinde de borcu ödemesi gerekebileceği. Bu bildirimlerden biri süresinde yapılmazsa kefil sorumluluktan kurtulur (m. 117). Türkiye'de asıl sorumlu transit eşyası için gümrük idaresine karşı mali olarak sorumludur (Gümrük Kanunu m. 86/3).

Türk eşyası için T2 isteniyor

Türkiye'de serbest dolaşımdaki eşya T2 ile gönderilemez (Sözleşme m. 2/3-b). AB'de gümrük birliği muamelesi için ihracatta A.TR alınır.

Tır sunma süresini aşıyor

Rejim hak sahibi ya da taşıyıcı gecikmenin kendisinden kaynaklanmadığını varış idaresine kanıtlarsa süreye uyulmuş sayılır (Ek I m. 45/2). Taşıyıcı, eşyanın transit rejiminde olduğunu bilerek kabul ettiyse eşyayı süresinde ve sağlam sunmakla o da yükümlüdür (m. 8/2; Gümrük Kanunu m. 86/2).