İhracat evrakları: hangi belge, kim düzenler, ne zaman Dört belge her zaman, gerisi ülkeye göre.
Her ihracatta dört belge vardır: ticari fatura, çeki/koli listesi, gümrük beyannamesi ve taşıma belgesi. Üstüne varış ülkesine göre bir menşe veya dolaşım belgesi biner: AB'ye sanayi ürününde A.TR, serbest ticaret anlaşması ülkelerine ve AB'ye tarım ürününde EUR.1, tercih istemeyen ülkelere menşe şahadetnamesi; ürüne göre de sağlık, kontrol, analiz veya sigorta belgesi eklenir. Hangi belgenin kim tarafından düzenlendiği ve ne zaman gerektiği aşağıda; hiçbiri sevkiyat çıktıktan sonra "sonradan" düzenlenemez.
Dört temel belge
| Belge | Kim düzenler | Kim onaylar | Ne işe yarar |
|---|---|---|---|
| Ticari fatura | İhracatçı | Alıcı ülke isterse oda veya konsolosluk | Satışın belgesi; gümrük kıymeti ve akreditif ibrazı buna dayanır. Proforma fatura ise bağlayıcı değildir; ancak akreditifte atıf varsa bağlar. |
| Çeki listesi / koli listesi | İhracatçı | — | Koli adedi, brüt-net ağırlık, ölçüler. Gümrük muayenesi, sigorta hasarı ve yükleme planı faturadan çok bunu kullanır. |
| Gümrük beyannamesi | İhracatçı veya gümrük müşaviri (elektronik) | İhracatçı birliği onayı, gümrük tescili | İhracatın resmî beyanı; GTİP, kıymet, menşe, teslim şekli burada. Birlik onay kodu doğrulanmadan yük çıkamaz; beyanname eşya fiilen çıkınca kapanır ve kapanma tarihi fiili ihraç tarihidir. |
| Taşıma belgesi | Taşıyıcı veya acentesi | — | Konşimento, sea waybill, AWB, CMR, CIM. Yükleme tarihini ve teslim şartını ispatlar; tipi teslim şekline ve ödeme yöntemine göre seçilir. |
Menşe ve dolaşım belgeleri: ülkeye göre
Bu belgelerin adı benzer, işlevi farklıdır. Yanlış belge, alıcının tarife indiriminden yararlanamaması veya gümrükte bekleme demektir. Karar şu üç soruyla verilir: varış ülkesi hangisi, ürün sanayi mi tarım mı, tercihli tarife isteniyor mu.
| Varış | Ürün | Belge | Ne ispatlar | Kim düzenler / onaylar |
|---|---|---|---|---|
| AB üyesi | Sanayi ürünü (gümrük birliği kapsamı) | A.TR | Serbest dolaşım — menşe değil | İhracatçı hazırlar; oda onaylar; gümrük vize eder |
| AB üyesi | Tarım ürünü, AKÇT (kömür-çelik) ürünü | EUR.1 | Tercihli menşe | İhracatçı hazırlar; oda onaylar; gümrük vize eder |
| EFTA, Birleşik Krallık, diğer STA ülkeleri | Anlaşma kapsamındaki ürünler | EUR.1 (veya fatura beyanı) | Tercihli menşe | Aynı; onaylanmış ihracatçı ya da belirli tutarın altındaki gönderi fatura beyanı kullanabilir |
| Pan-Avrupa-Akdeniz kümülasyon ülkeleri | Birden çok anlaşma ülkesinden girdi içeren ürün | EUR.1 ya da menşe beyanı | Kümülasyonlu tercihli menşe | Aynı; kümülasyonda tedarikçi beyanı gerekir |
| Tercih istemeyen ülkeler | Her ürün | Menşe şahadetnamesi | Tercihsiz menşe | İhracatçı hazırlar; ticaret/sanayi odası onaylar |
| Orta Doğu'da bazı ülkeler | Her ürün | Tasdikli / konsolosluk faturası | Menşe ve kıymet teyidi | Oda onayı, sonra varış ülkesi konsolosluğu |
A.TR'nin menşe belgesi olmadığını unutmayın: üçüncü ülke menşeli ürün A.TR ile serbest dolaşımda olabilir ama anti-damping vergisine yine tabidir. Ayrıntı: A.TR mi EUR.1 mi. OAİB'e göre A.TR düzenlendiği tarihten itibaren 4 ay içinde varış gümrüğüne sunulmalıdır; Komisyonun 17 Eylül 2026 tarihli önerisi (COM(2026) 477) bu süreyi 10 aya çıkarıyor, ancak öneri henüz kabul edilmedi. EUR-MED dolaşım belgesi revize PAAMK kurallarında düzenlenmez; eski kurallardan geçiş 31 Aralık 2025'te sona erdi.
Ürüne göre ek belgeler
- Bitki sağlık sertifikası (phytosanitary)
- Bitkisel ürünlerde. Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlükleri düzenler. OAİB'e göre taze ürünlerde 10 gün, kuru ürünlerde 20 gün geçerlidir; varışta yeniden muayene edilebilir.
- Veteriner sağlık sertifikası
- Canlı hayvan, et, süt, su ürünleri. Bakanlık il müdürlükleri; ürün grubuna göre ayrı sertifika tipleri var.
- Gıda güvenliği / sağlık sertifikası
- Et, süt ve kuru meyve dışındaki gıda ve gıdayla temas eden ambalaj malzemesinde; Bakanlık il müdürlükleri onaylar.
- Kontrol belgesi
- Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon mevzuatı kapsamındaki tarım ürünlerinde zorunlu; Ticaret Bakanlığı bölge müdürlükleri (standardizasyon denetmenleri) düzenler.
- Analiz belgesi
- Kimyasal, boya, çimento, asit gibi ürünlerde bileşim, nem, erime noktası; üretici veya gözetim şirketi.
- Gözetim belgesi
- Alıcının sözleşmede istediği bağımsız üçüncü taraf kontrolü: miktar, kalite, ambalaj, yükleme; uluslararası gözetim şirketleri.
- Helal / koşer sertifikası
- Gıdada, özellikle et ve süt ürünlerinde, varış pazarına göre; ilgili dinî sertifikasyon kuruluşları.
- Radyasyon analiz belgesi
- AB'ye doğa mantarı gibi belirli ürünlerde istenir; ilgili kurumun analiz raporu.
- CITES belgesi
- Nesli tehlike altındaki hayvan ve bitki türleri ile ürünlerinde; beyannameye eklenmek zorunda.
- ISPM 15 işareti
- Belge değil damgadır: ahşap palet ve ambalaj malzemesi ısıl işlem görmüş ve işaretlenmiş olmalı; işaretsiz ambalaj varışta reddedilebilir. Ayrıntı: palet sayfası.
- Tehlikeli madde beyanı ve güvenlik bilgi formu
- IMDG/ADR kapsamındaki üründe gönderen, taşıyıcıya UN numarası, uygun sevkiyat adı, sınıf ve ambalaj grubunu içeren tehlikeli madde bilgisini verir ve beyanı imzalar; denizde konteyneri dolduran ayrıca konteyner paketleme sertifikası düzenler. Güvenlik bilgi formu (GBF, SDS) tedarikçinin alıcıya verdiği ayrı bir belgedir; taşıma bilgisi 14. bölümündedir ama taşıma beyanının yerine geçmez.
- Sigorta poliçesi veya sertifikası
- CIF/CIP satışta zorunlu, akreditifte istenirse belge olarak ibraz edilir; sigorta şirketi düzenler. Akreditif kuralları için akreditif sayfasına bakın.
Taşıma belgeleri: moda göre
| Mod | Belge | Malı temsil eder mi | Not |
|---|---|---|---|
| Denizyolu | Konşimento (B/L) veya sea waybill | Konşimento evet, sea waybill hayır | Akreditifte çoğu zaman "full set 3/3 original" istenir (ayrıntı) |
| Havayolu | Hava konşimentosu (AWB) | Hayır | Ciro edilemez; MAWB/HAWB ayrımı |
| Karayolu | CMR belgesi | Hayır | Taşıyıcı sorumluluğu CMR Konvansiyonu'na tabi |
| Demiryolu | CIM hamule senedi | Hayır | Nama düzenlenir |
| Çok modlu / forwarder | FIATA FBL, FCR | FBL evet, FCR hayır | Akreditif izin veriyorsa banka kabul eder |
Karneler: ATA ve TIR
ATA karnesi, fuar malzemesi, numune ve profesyonel ekipmanın birden çok ülkeye vergisiz geçici ihracını tek belgeyle sağlar; Türkiye'de TOBB ve yetkili odalar düzenler, bir yıl geçerlidir. Satılacak mal için kullanılamaz. TIR karnesi ise geçici çıkış belgesi değil, bir transit belgesidir (Gümrük Kanunu m. 84/3): mühürlü araçla yapılan uluslararası karayolu transitinde gümrük teminatı yerine geçer; ara ülkelerde muayene ve teminat gerekmez.
Belgelerin sırası
Belge listesini alıcıyla sözleşme aşamasında kapatın, yükleme haftasında değil. Varış ülkesinin istediği belge, ürünün tabi olduğu sertifika ve akreditifin 46A alanı üçü birlikte okunur; biri eksikse yük gümrükte bekler ve sayaçlar işler.
Fatura, çeki listesi ve beyanname aynı rakamları taşımalı. Koli adedi, brüt-net ağırlık ve mal tanımı üçünde de aynı; biri farklıysa muayene ve akreditifte rezerv sebebidir.
Ne zaman yanlış gider
A.TR'nin süresi geçti
Belge düzenlendi, yük aylar sonra sevk edildi; varış gümrüğü 4 aylık süreyi aştığı için belgeyi kabul etmedi. Alıcı vergiyi tam öder ve farkı satıcıya yansıtır.
Menşe kuralı sağlanmayan ürüne EUR.1
İthal girdi oranı anlaşmadaki menşe kuralını aşıyor; EUR.1 düzenlendi. Varış gümrüğü sonradan kontrol ister, belge iptal edilir ve ceza doğar.
Fatura ile çeki listesi çelişiyor
Faturada 12 palet, çeki listesinde 11 palet 1 koli. Gümrükte muayene, akreditifte rezerv.
Ahşap palet damgasız
ISPM 15 işareti olmayan paletle giden yük varış ülkesinde reddedildi; mal aktarılır veya geri döner.
Sağlık sertifikası yüklemeden sonra istendi
Sertifika muayene gerektirir; konteyner mühürlendikten sonra düzenlenemez. Yük açılır, gecikir.
Sık sorulanlar
A.TR ile menşe şahadetnamesi birlikte gerekir mi?
Çoğu AB ithalatında A.TR yeterlidir. Ama alıcı, özellikle anti-damping veya menşe kuralı olan üründe, menşe şahadetnamesi de isteyebilir, çünkü A.TR menşei ispatlamaz. İstenip istenmediğini alıcıya sözleşme aşamasında sorun.
Belgeleri kim hazırlar: ihracatçı mı, forwarder mı, müşavir mi?
Fatura ve çeki listesini ihracatçı; beyannameyi gümrük müşaviri (veya ihracatçı); taşıma belgesini taşıyıcı; menşe ve dolaşım belgelerini ihracatçı hazırlar, oda onaylar, gümrük vize eder; sağlık belgelerini Bakanlık düzenler. Forwarder olarak biz listenin tam ve tutarlı olmasını sağlar, taşıma belgesini akreditife göre kontrol ederiz.
Fatura beyanı ne zaman EUR.1'in yerine geçer?
Serbest ticaret anlaşmalarında belirli bir tutarın altındaki sevkiyatlarda veya onaylanmış ihracatçı statüsü olan firmalarda menşe, fatura üzerine yazılan bir beyanla ispatlanabilir; tutar eşiği ve statü koşulu anlaşmaya göre değişir. Gümrük müşavirinizle ürün ve ülke bazında teyit edin.
Kaynaklar
- Orta Anadolu İhracatçı Birlikleri (OAİB) — İhracat belgeleri (özet) Belgelerin tanımı, düzenleyen ve onaylayan kurumlar; A.TR 4 ay, bitki sağlık sertifikası 10/20 gün geçerlilik · oaib.org.tr · erişim 05.09.2026
- T.C. Ticaret Bakanlığı — Teslim Şekli Kodları ve gümrük kıymeti SSS Beyannamede kullanılan kodlar; navlun ve sigortanın kıymete dahil edilme sınırı · ticaret.gov.tr · erişim 05.09.2026
- ICC — UCP 600 ve ISBP 821 Akreditifte belge ibrazı ve inceleme standardı · library.iccwbo.org · erişim 05.09.2026
- IPPC — ISPM 15 ahşap ambalaj standardı Ahşap ambalaj malzemesinin işlenmesi ve işaretlenmesi · ippc.int · erişim 05.09.2026
- Revize PAAMK menşe kuralları — Ortak Komite 1/2023 sayılı Kararı Menşe ispat belgeleri EUR.1 ve menşe beyanıyla sınırlı; EUR-MED belgesi yok · eur-lex.europa.eu · erişim 28.09.2026
- Avrupa Komisyonu — COM(2026) 477 sayılı öneri (17.09.2026), Konsey belgesi ST 13406/26 ADD 1 1/2006 sayılı Kararın yerine geçecek karar taslağı; A.TR için 10 aylık ibraz süresi (taslak m. 8/1); kabul edilmedi · data.consilium.europa.eu (PDF) · erişim 28.09.2026
- İhracat Yönetmeliği (RG 06.06.2006 / 26190), m. 17/1 "Birlik Onay Kodu" doğrulanmayan gümrük beyannamesine istinaden mal çıkışı yapılmaz · mevzuat.gov.tr · erişim 29.09.2026
- TCMB — İhracat Genelgesi, m. 3/1-e Fiili ihraç tarihi: ihracat beyannamesinin kapanma tarihi · tcmb.gov.tr (PDF) · erişim 29.09.2026
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu, m. 84/3 Transit rejimindeki eşyanın TIR karnesi ve transit belgesi olarak kullanılan ATA karnesi kapsamında taşınması · mevzuat.gov.tr · erişim 29.09.2026
- IMO — Uluslararası Denizcilik Tehlikeli Yükler Kodu (IMDG), Değişiklik 42-24, MSC.556(108) Bölüm 5.4: taşıma belgesi ve gönderen beyanı (5.4.1), konteyner paketleme sertifikası (5.4.2); güvenlik bilgi formu yalnız acil durum bilgisini sağlamanın yollarından biri (5.4.3.4.1); 1 Ocak 2026'dan zorunlu · imo.org (PDF) · erişim 29.09.2026
- Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDİK), m. 27 Güvenlik bilgi formunu tedarikçi alıcıya verir; biçimi Ek-2'de, taşıma bilgisi 14. bölümde · mevzuat.gov.tr · erişim 29.09.2026
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki veya gümrük müşavirliği tavsiyesi değildir. Belge gereklilikleri varış ülkesine, ürüne ve anlaşma metnine göre değişir ve güncellenir; sevkiyat öncesi gümrük müşavirinizle ve alıcınızla teyit edin. Bu sayfada ücret, süre taahhüdü veya ülke bazlı tam liste iddiası yoktur.
Değişiklik günlüğü
- Düzeltme: Gümrük beyannamesi satırı "Kapanmadan yük çıkamaz" diyordu; sıra tersidir: yük birlik onay kodu doğrulanınca çıkar, beyanname eşya çıkınca kapanır ve bu tarih fiili ihraç tarihidir (İhracat Yönetmeliği m. 17/1, TCMB İhracat Genelgesi m. 3/1-e). Tehlikeli madde maddesindeki kaynaksız "taşıyıcı rezervasyon kabul etmez" genellemesi çıkarıldı; güvenlik bilgi formunun taşıma beyanı değil, KKDİK m. 27'ye göre tedarikçi belgesi olduğu yazıldı (IMDG 5.4). "Geçici çıkış" başlığı "Karneler" oldu: TIR karnesi bir transit belgesidir (Gümrük Kanunu m. 84/3).
- Düzeltme: Pan-Avrupa-Akdeniz satırında revize PAAMK kurallarında düzenlenmeyen "EUR-MED" belgesi yazıyordu; satır EUR.1 ya da menşe beyanı, kümülasyonda tedarikçi beyanı olarak düzeltildi. Komisyonun A.TR süresini 10 aya çıkaran ve henüz kabul edilmeyen önerisi (COM(2026) 477) not edildi.
- Sayfa yayımlandı. Belge tanımları ve düzenleyen kurumlar OAİB belge rehberinden; GSP Form A ülke listesi güncelliği doğrulanamadığı için yazılmadı.