Taşıyıcı sorumluluk limitleri: beş mod, süreler Taşıyıcı öder. Kilosu kadar.

Beş rejim tek tabloda

Hangi rejimin uygulanacağı taşıma moduna ve taşımanın yurt içi mi uluslararası mı olduğuna bağlıdır. Türkiye aşağıdaki üç uluslararası sözleşmeye taraftır: CMR'ye ve sınırı ÖÇH'ye çeviren 1978 Protokolü'ne 2 Ağustos 1995'ten, Montreal Sözleşmesi'ne 26 Mart 2011'den, COTIF'e 1 Temmuz 2006'dan beri. Deniz taşımasında Türk hukuku uygulanıyorsa sınırlar Türk Ticaret Kanunu'ndadır.

Bildirim kaçarsa: karine mi, hak kaybı mı

Sürede bildirim yapılmamasının sonucu rejime ve zarar türüne göre değişir. Fark önemlidir, çünkü biri ispatı zorlaştırır, öteki hakkı bitirir.

Karine: eşya sağlam teslim edilmiş sayılır

Yurt içi karayolunda (TTK m. 889/1–2), CMR'de (m. 30/1) ve denizde (TTK m. 1185/4) bildirim yapılmazsa eşyanın sözleşmeye uygun teslim edildiği varsayılır. Aksini ispat etmek mümkündür ama yük artık size geçmiştir.

Hak kaybı: tazminat istenemez

Gecikme bildirimi kaçarsa karayolunda gecikmeden doğan haklar sona erer (TTK m. 889/3), denizde gecikme zararı ödenmez (TTK m. 1185/5). Havayolunda hasar dahil hiçbir bildirim süresinde yapılmazsa, taşıyıcının hilesi dışında dava açılamaz (Montreal m. 31/4). Demiryolunda hak sahibinin malı kabul etmesi hakları söndürür; gizli hasarda 7 gün içinde tespit talebi bu sonucu önler (CIM m. 47).

Denizde koli mi, kilo mu

Türk hukukuna tabi deniz taşımasında sınır iki ayrı hesapla bulunur ve yüksek olanı uygulanır: koli ya da ünite başına 666,67 ÖÇH veya zarara uğrayan eşyanın brüt ağırlığının kilogramı başına 2 ÖÇH (TTK m. 1186/1). Hafif ama çok kolili yükte birinci, ağır yükte ikinci hesap öne çıkar.

Konteyner yükünde koli sayısını konşimento belirler: konteynerin içeriği olarak senede yazılmış her koli ayrı sayılır; yazılmamışsa konteynerin tamamı tek koli sayılır (m. 1186/3). Yükleten, eşyanın cinsini ve değerini yüklemeden önce bildirip senede yazdırmışsa sınır uygulanmaz (m. 1186/1).

Teslim süresi dolduktan sonra aralıksız 60 gün içinde teslim edilmeyen eşya, hak sahibince zayi olmuş sayılabilir (m. 1178/5).

Havayolunda sınır kalkmaz

Montreal Sözleşmesi'nde kargo için sınır kilogram başına 26 ÖÇH'dir ve kayıp, hasar ve gecikmeyi birlikte kapsar (m. 22/3). Bu tutar 28 Aralık 2024'te yürürlüğe giren ICAO revizyonuyla belirlendi; sözleşme sınırların beş yılda bir enflasyona göre gözden geçirilmesini öngörür (m. 24).

Öteki rejimlerden farkı şudur: kastta veya pervasızlıkta sınırın kalkacağını söyleyen hüküm (m. 22/5) yalnız yolcu gecikmesi ve bagajla ilgili fıkralara uygulanır; kargo sınırını düzenleyen 3. fıkra sayılmaz. Kargoda sınırı aşmanın tek yolu, yükü teslim ederken teslim menfaati beyan etmek ve gerekiyorsa ek ücret ödemektir (m. 22/3).

Montreal Sözleşmesi, kalkış ve varış yerleri iki taraf devletin topraklarında olan taşımaya uygulanır; tek bir taraf devlet içindeki taşıma, başka bir ülkede kararlaştırılmış ara iniş varsa kapsama girer (m. 1/2). Taraf olmayan bir ülkeye taşımada farklı bir rejim geçerli olabilir; ICAO'nun taraf listesine bakın.

Sınır ne zaman kalkar

Karayolu, deniz ve demiryolunda sınır, zararın taşıyıcının kastından ya da zararın doğacağı bilinciyle pervasızca davranışından kaynaklandığı ispat edilirse uygulanmaz: TTK m. 886 (karayolu), CMR m. 29, TTK m. 1187 (deniz), CIM m. 36. İspat yükü zarar görendedir. Havayolunda kargo için böyle bir istisna yoktur.

Sınırı sözleşmeyle yükseltmek de mümkündür: denizde cins ve değer beyanı (TTK m. 1186/1), havayolunda teslim menfaati beyanı (Montreal m. 22/3), demiryolunda değer beyanı ve teslim menfaati beyanı (CIM m. 34–35). Deniz taşımasında taşıyanın sorumluluğunu önceden daraltan kayıtlar geçersizdir (TTK m. 1243).

ÖÇH ve hangi günün kuru

ÖÇH (Özel Çekme Hakkı, SDR), IMF'nin beş para biriminden oluşan bir sepetle her gün hesapladığı hesap birimidir. Türk lirası karşılığı TCMB'nin gösterge niteliğindeki kurlar listesinde "Özel Çekme Hakkı (SDR)" satırında yayımlanır. Ama hangi günün kurunun kullanılacağı rejime göre değişir:

Forwarder'ın sorumluluğu

Türk hukukunda forwarder "taşıma işleri komisyoncusu"dur: taşımayı kendisi yapmayı değil, taşıtmayı üstlenir (TTK m. 917). Zilyetliğindeki eşyanın kaybından ve hasarından sorumludur ve bu sorumlulukta karayolu taşıyıcısının 8,33 ÖÇH sınırı dahil hükümleri kıyasen uygulanır (m. 928/1). Öteki zararlarda yalnız organizasyon yükümlülüğünü ihlal ederse sorumludur (m. 928/2).

Üç hâlde forwarder doğrudan taşıyıcı gibi sorumlu olur:

• Ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bir bedel kararlaştırılmışsa (m. 921).
• Taşımayı kendisi yapıyorsa (m. 926).
• Eşyayı başka göndericilerin eşyasıyla toplama yük olarak taşıtıyorsa (m. 927).

Forwarder'a karşı talepler 1 yılda zamanaşımına uğrar (m. 930).

Ne zaman yanlış gider

Taşıyıcının malın değerini ödeyeceği sanılıyor

Yüksek değerli ama hafif bir yükte kilogram başı sınır, faturanın küçük bir kesrini karşılar. Aradaki farkı yalnız yük sigortası kapatır; teslim şeklinin sigortayı kime bıraktığına masraf tablosundan bakın.

Gizli hasar haftalar sonra bildiriliyor

Koli açıldığında fark edilen hasar için süre denizde 3, karada 7, havada 14 gündür. Süreyi kaçırmak ya ispat yükünü size geçirir ya da havayolunda olduğu gibi dava hakkını bitirir.

Konteynerdeki koli sayısı konşimentoya yazılmıyor

Senette yalnız "1 konteyner" yazıyorsa, deniz taşımasında konteynerin tamamı tek koli sayılır (TTK m. 1186/3). Sınır o zaman ağırlık üzerinden hesaplanır.

Havayolunda "kasıt varsa sınır kalkar" bekleniyor

Montreal'de kargo sınırı kastta bile kalkmaz. Değerli yükte tek yol, teslimde menfaat beyan etmektir.