Müşterek avarya: garame payı, GA Bond ve teminat Yükünüz sağlam geldi. Yine de pay ödersiniz.

Müşterek avarya nedir

TTK'ya göre ortak bir deniz yolculuğuna çıkmış gemiyi, yükü ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden korumak için, makul bir hareket tarzıyla ve bile bile olağanüstü bir fedakârlık yapılır ya da olağanüstü bir gidere katlanılırsa "müşterek avarya hareketi" vardır. Bu hareketin doğrudan sonucu olan zarar ve giderler gemi, yük, navlun ve öteki eşya arasında paylaşılır (m. 1272/1, 1272/3).

En eski örneği, gemiyi kurtarmak için yükün bir kısmının denize atılmasıdır: atılan yükün sahibi zararı tek başına taşımaz, kurtulan gemi ve öteki yükler ona katkıda bulunur. York-Anvers Kuralları bunun yanında gemideki yangını söndürürken suyla ya da başka yolla gemiye ve yüke verilen zararı (duman ve ısı zararı hariç, Kural III) ve ortak güvenlik için sığınma limanına girilmesinin masraflarını da düzenler (Kural X).

• Makullük şartı: makul ölçüde yapılmayan fedakârlık ve masraf hiçbir hâlde paylaştırılmaz (York-Anvers Kuralları, Üstün Kural).
• Kusur: tehlikeye taraflardan birinin kusuru yol açmış olsa bile katkı hakkı etkilenmez; ama o kusura karşı başvurulabilecek haklar ve savunmalar saklıdır (Kural D).

Hangi kurallar uygulanır

Taraflar başka bir şey kararlaştırmadıkça müşterek avarya, Uluslararası Denizcilik Komitesi'nin (CMI) hazırladığı ve Türkçe çevirisi Resmî Gazete'de yayımlanmış en son tarihli York-Anvers Kurallarına tabidir (TTK m. 1273/1). Yayımlanmış en son metin 2016 York-Anvers Kurallarıdır (RG 19.02.2019 / 30691). CMI'ye göre konşimentoların çoğu da bu kurallara atıf yapar.

CMI, Ekim 2022'de Kural XXI'deki faiz hükmünde teknik bir değişiklik yaptı ve bu sürümün kullanılmasını önerir. Resmî Gazete'deki Türkçe metin bu değişiklikten önce yayımlandı.

Yük nasıl serbest kalır

Donatan müşterek avarya ilan eder ve teminatları toplamak için bir dispeççi (average adjuster) atar. Kaptan, garame payları ödenmedikçe ya da teminat gösterilmedikçe yükü teslim edemez; ederse paydan kendisi de sorumlu olur (TTK m. 1277/1). Taşıyan, müşterek avarya ve kurtarma alacakları için yükün tamamı üzerinde hapis hakkı kullanabilir (m. 1201/3).

Pay nasıl hesaplanır

Paylaştırılacak toplam, kurtulup varış yerine ulaşan bütün değerlere oranla bölüştürülür. Yükün katkıya esas değeri, boşaltma anındaki değerdir; alıcıya kesilen ticari faturadan, fatura yoksa yükleme değerinden bulunur. Sigorta ve navlun bu değere dahildir; boşaltmaya kadar yükün uğradığı hasar düşülür (Kural XVII). Hesaba katmanın maliyeti yükün katkısıyla orantısız olacaksa dispeççi o yükü hesaptan çıkarabilir.

• Değer bilgisi: yolculuğun bitişinden itibaren 12 ay içinde verilmezse dispeççi mevcut bilgiyle tahmin eder. Tahmine ancak yazılı bildirimden sonra 2 ay içinde ve yalnız açıkça yanlış olduğu gerekçesiyle itiraz edilebilir (Kural E).
• Oran: payın tutarı her olayda dispeçle belirlenir. Önceden bilinen bir oran yoktur.

Institute Cargo Clauses'un üç klozu da müşterek avarya katkı payını kapsar (m. 2). Türk genel şartlarında yük katkıya esas değerin tamamı üzerinden sigortalanmamışsa tazminat eksik sigorta oranında azalır (Emtia Nakliyat Sigortası Genel Şartları m. 17). Ayrıntı nakliyat sigortası sayfasında.

Dispeç ve süreler

• Dispeçi kim yaptırır: donatan gecikmeden yaptırmakla yükümlüdür. Süresinde yaptırılmazsa sigortacı dahil ilgililerden biri yaptırabilir (TTK m. 1278).
• Yeri: varma yeri; oraya varılmazsa yolculuğun bittiği liman (m. 1279).
• İtiraz: sigortacılar dahil ilgililer mahkemeden dispeçin onaylanmasını isteyebilir ya da ona itiraz edebilir; itiraz en geç ilk oturumda açık ve ayrıntılı yapılmalıdır (m. 1281).
• Zamanaşımı: TTK'da garame payı alacakları bir yılda zamanaşımına uğrar; süre geminin varma yerine vardığı tarihten başlar (m. 1285). 2016 Kuralları'nda, uygulanacak hukukun emredici süreleri saklı kalmak üzere, dava dispeçin düzenlenmesinden sonra bir yıl içinde ve her hâlde yolculuğun bitişinden itibaren altı yıl içinde açılmalıdır (Kural XXIII).

Ne zaman yanlış gider

Yük sigortasız

Sigortacı garantisi olmayan yük sahibinden nakit depozito istenir. Tutar dispeççinin tahminidir ve dispeç bitene kadar hesapta kalır; ödeme yapılmadan yük serbest kalmaz.

Bildirim bekletiliyor

GA Bond ve teminat tamamlanmadan dispeççi yükün teslimine onay vermez. Bildirimi aldığınız gün sigortacınıza iletin.

Değer bilgisi gönderilmiyor

12 ay içinde değer bilgisi verilmezse dispeççi tahmin eder ve tahmine ancak dar bir gerekçeyle, iki ay içinde itiraz edilebilir.

Forwarder'ın teminat vereceği sanılıyor

UTİKAD Kuralları sözleşmeye dahilse forwarder müşteri adına dispeççiye teminat vermekle yükümlü değildir; teminat yük ilgilisinin borcudur (UTİKAD Kuralları m. 16.3).