Forwarder hukuken kimdir: komisyoncu mu, taşıyıcı mı Taşıtan mı, taşıyan mı? Cevap sözleşmede yazar.

Komisyoncu mu, taşıyıcı mı

Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesiyle komisyoncu eşyayı taşıtmayı, gönderen de kararlaştırılan ücreti ödemeyi üstlenir (TTK m. 917/1). Forwarder'ın hangi sıfatla sorumlu olduğu, işin nasıl kurulduğuna göre değişir:

Forwarder'ın borcu neyi kapsar

Kanun, eşyayı taşıtma borcunu taşımanın örgütlenmesi olarak tanımlar (m. 918/1):

• taşıma araçlarını ve yolunu belirlemek,
• taşımayı fiilen yapacak taşıyıcıları seçmek ve gereken taşıma, ardiye ve komisyonculuk sözleşmelerini yapmak,
• taşıyıcılara gerekli bilgi ve talimatı vermek,
• gönderenin tazminat haklarını güvence altına almak.

Sigorta, ambalaj, işaretleme ve gümrükleme ancak kararlaştırılmışsa borca girer; aksi öngörülmedikçe forwarder yalnız bu işler için gereken sözleşmeleri yapmakla yükümlüdür (m. 918/2).

Gönderenin de borcu var: eşyayı ambalajlamak ve işaretlemek, belgeleri sağlamak, tehlikeli yükte tehlikenin niteliğini ve alınacak önlemleri yazılı ve zamanında bildirmek. Yetersiz ambalaj, eksik tehlike bilgisi ya da eksik veya yanlış belgeden doğan gideri ve zararı, kusuru olmasa bile gönderen karşılar (m. 919). Forwarder, sözleşmeden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir (m. 923).

TİO yetki belgesi ve sigorta

Özel hukuktaki sorumluluğu TTK belirler; faaliyete izni ise Taşıma İşleri Organizatörlüğü Yönetmeliği düzenler (RG 27.08.2022, değişiklik RG 19.06.2025). Bu işi yapacak gerçek ve tüzel kişilerin Bakanlıktan TİO yetki belgesi alması zorunludur (m. 5/1).

• Sermaye: belge almak ya da yenilemek için en az 1.000.000 TL sermaye gerekir (m. 7/1-ç). Bu şart, 19 Haziran 2025'te belgesi olan firmalardan ilk yenilemeye kadar istenmez (geçici m. 6).
• Süre: belge 5 yıl geçerlidir; ilk kez verilen belge bir defaya mahsus 1 yıllık da düzenlenebilir (m. 10/1–2). Belgede numara, geçerlilik bitiş tarihi, ticari unvan ve vergi kimlik numarası yazar (m. 9/3); belge satılamaz ve devredilemez (m. 9/6).
• Taşıma senedi: belge sahibi, taşımasını üstlendiği eşyayı taşıma senedi olmadan taşıyamaz ve taşıttıramaz (m. 17/3).
• Sorumluluk dönemi: eşyanın teslim alındığı andan teslim edilinceye kadar kayıp, hasar ve çalınmadan sorumludur (m. 17/4).
• Sigorta: organize ve taahhüt ettiği taşımadan doğan sorumluluklar için taşıyıcı sorumluluk sigortası yaptırmak zorundadır (m. 19/1).

UTİKAD Kuralları

Uluslararası Taşımacılık ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derneği (UTİKAD), forwarder'ların sözleşmelerine dahil edebileceği standart şartlar yayımlar; kısa adıyla UTİKAD Kuralları. Bunlar kanun değildir; yazılı, sözlü ya da başka bir şekilde sözleşmeye dahil edildiyse uygulanır (m. 1.1). Dahil edildiyse sözleşmeyle çeliştiği noktada kurallar geçerli sayılır (m. 1.2), ama ulusal hukukun ve Türkiye'nin taraf olduğu sözleşmelerin emredici hükümlerine aykırı olamaz (m. 1.3, m. 23).

• Yük sigortası müşterinin sorumluluğundadır; müşteri açıkça yazılı talep etmedikçe forwarder yaptırmaz (m. 3.2).
• Kayıp ve hasar: forwarder'ın sorumluluğu mevzuattaki şart ve sınırlara tabidir (m. 12.1). Mevzuatın sınır koymadığı hizmetlerde sınır brüt kilogram başına 2 ÖÇH, eşyanın değerini aşmamak üzere (m. 12.2).
• Gecikme: bildirilen transit süreler tahminidir; forwarder gecikmeden sorumlu tutulursa tazminat o taşımanın ücretini aşamaz (m. 13.1–13.2).
• Dolaylı zarar: kâr, iş ve müşteri kaybı gibi dolaylı zararlardan sorumluluk yoktur (m. 15.1).
• Bildirilmemiş eşya: sözleşme kurulurken yazılı bildirilmemiş değerli, tehlikeli ve özellikli eşyadan forwarder sorumlu değildir (m. 15.2).
• Hasar ihbarı: teslimden sonra 7 gün içinde yazılı; bildirilmezse yük iyi durumda teslim alınmış sayılır. Öteki zararlarda öğrenmeden sonra 14 gün (m. 18.1–18.2).
• Rehin ve alıkoyma: forwarder, alacakları için müşterinin yükü ve belgeleri üzerinde rehin ve alıkoyma hakkına sahiptir (m. 20.1).

Forwarder FIATA FBL düzenlediyse tablo değişir: FBL şartlarında düzenleyen forwarder, çok modlu taşımanın ifasından taşıyıcı olarak sorumluluk üstlenir. Sınır koli başına 666,67 ya da brüt kilogram başına 2 ÖÇH'den hangisi yüksekse odur; taşımada deniz veya iç su yolu ayağı yoksa kilogram başına 8,33 ÖÇH (FBL şartları m. 8.3, 8.5).

Sözleşmede neye bakılır

• Yetki belgesi: bir örneğini isteyin; numarasına ve geçerlilik bitiş tarihine bakın.
• Fiyatın yapısı: taşıma giderleri dahil tek fiyat mı, yoksa hizmet bedeli ile ayrıca yansıtılan navlun mu? Sorumluluğun sıfatı buna bağlı.
• Genel şartlar: teklifte ya da faturada UTİKAD Kuralları'na veya FIATA şartlarına atıf var mı?
• Yük sigortası: kim yaptırıyor, hangi teminatla? Forwarder'dan istiyorsanız yazılı talep edin.
• Özel eşya: değerli, tehlikeli ya da özel koşul isteyen yükü sözleşme kurulurken yazılı bildirin.

Ne zaman yanlış gider

Forwarder sigortalı diye yük sigortası yaptırılmıyor

Forwarder'ın zorunlu sigortası onun sorumluluğunu karşılar, yükün değerini değil. Sorumluluk sınırının üstünde kalan kısım ya da forwarder'ın sorumlu olmadığı hasar sigortasız kalır.

Hasar birkaç hafta sonra bildiriliyor

UTİKAD Kuralları sözleşmeye dahilse hasar teslimden sonra 7 gün içinde yazılı bildirilmezse yük iyi durumda teslim alınmış sayılır. Teslim anında şerh düşün ve bildirimi yazılı yapın.

Gecikme zararı navlundan büyük

Kurallar dahilse gecikme tazminatı o taşımanın ücretiyle sınırlıdır. Teslim tarihine bağlı bir sözleşmeniz varsa bunu ayrıca ve yazılı kararlaştırın.

Değerli yük sıradan eşya gibi teslim ediliyor

Yazılı bildirilmemiş değerli ya da tehlikeli eşyadan forwarder sorumlu değildir; tehlikeli yükte bildirim TTK'ya göre de gönderenin borcudur (m. 919/1).