Φορτωτική: τρεις λειτουργίες, τύποι και οπισθογράφηση Όποιος την κατέχει παίρνει το εμπόρευμα.

Τρεις λειτουργίες, και γιατί μετρούν

Το ότι ένα έγγραφο μεταφοράς είναι απόδειξη παραλαβής και αποδεικτικό σύμβασης δεν έχει τίποτα το ιδιαίτερο. Αυτό που ξεχωρίζει τη φορτωτική είναι η τρίτη λειτουργία: αντιπροσωπεύει το εμπόρευμα. Το έγγραφο στέκεται στη θέση του φορτίου, και όποιος το κατέχει νόμιμα έχει δικαίωμα να ζητήσει την παράδοση.

Η πρακτική συνέπεια: ακόμη κι αν το πλοίο έχει φτάσει, το εμπόρευμα δεν αποδεσμεύεται χωρίς πρωτότυπη φορτωτική. Το κοντέινερ περιμένει στον τερματικό σταθμό και αρχίζουν να τρέχουν τα ρολόγια demurrage και αποθήκευσης. Ένα πρόβλημα εγγράφων γίνεται κατευθείαν γραμμή κόστους.

Η ίδια ιδιότητα εξηγεί γιατί η φορτωτική είναι μέσο εξασφάλισης πληρωμής: ο πωλητής δεν παραδίδει πρωτότυπο μέχρι να πληρωθεί. Σε αυτό στηρίζονται οι ενέγγυες πιστώσεις.

Τύποι φορτωτικής

Η διάκριση εξαρτάται από το τι γράφεται στο πεδίο του παραλήπτη, και αυτό κρίνει αν το έγγραφο μεταβιβάζεται.

Ονομαστική

Ως παραλήπτης αναγράφεται συγκεκριμένο μέρος. Δεν μεταβιβάζεται· μόνο αυτό το μέρος μπορεί να παραλάβει. Χρησιμοποιείται όταν η πληρωμή έχει εισπραχθεί ή όταν υπάρχει σταθερή συνεργασία.

Σε διαταγή

Το πεδίο του παραλήπτη γράφει «to order» ή «to order of [τράπεζα/αποστολέας]». Μεταβιβάζεται με οπισθογράφηση· αυτός είναι ο τύπος που χρησιμοποιείται στο εμπόριο και στις ενέγγυες πιστώσεις.

Στον κομιστή

Όποιος κατέχει φυσικά το έγγραφο παίρνει το εμπόρευμα. Ο πιο επικίνδυνος τύπος σε περίπτωση απώλειας, και σπάνιος στην πράξη.

Υπάρχει επίσης η διάκριση καθαρή ή με επιφυλάξεις: αν ο μεταφορέας βρει ελαττώματα στο εμπόρευμα ή στη συσκευασία, το σημειώνει στο έγγραφο και η φορτωτική γίνεται «με επιφυλάξεις» (claused). Οι πιστώσεις ζητούν κατά κανόνα καθαρή φορτωτική· ένα έγγραφο με επιφυλάξεις προκαλεί ασυμφωνία.

Master και house

Στις ομαδοποιημένες αποστολές και σε όσες περνούν από διαμεταφορέα κυκλοφορούν δύο φορτωτικές, και συχνά μπερδεύονται:

Master φορτωτική

Την εκδίδει ο πραγματικός μεταφορέας. Μέρη της είναι ο μεταφορέας και ο διαμεταφορέας· ο πραγματικός αποστολέας και ο παραλήπτης δεν εμφανίζονται σε αυτήν.

House φορτωτική

Την εκδίδει ο διαμεταφορέας στον δικό του πελάτη. Μέρη της είναι ο διαμεταφορέας και ο πραγματικός αποστολέας και παραλήπτης.

Ο παραλήπτης παραλαμβάνει από τον πράκτορα του διαμεταφορέα στον προορισμό με τη house φορτωτική· ο διαμεταφορέας παραλαμβάνει από τον μεταφορέα με τη master. Αν η αποδέσμευση κολλήσει σε οποιοδήποτε σημείο αυτής της αλυσίδας, το εμπόρευμα δεν κινείται, και τα ρολόγια συνεχίζουν να τρέχουν.

Οι διαμεταφορείς μπορούν να εκδώσουν και FIATA FBL, διαπραγματεύσιμη φορτωτική πολυτροπικής μεταφοράς. Ο διαμεταφορέας που την εκδίδει αναλαμβάνει την ευθύνη για τη μεταφορά ως τον προορισμό και για τις πράξεις κάθε μεταφορέα και τρίτου που χρησιμοποιεί στη διαδρομή. Τα έγγραφα της FIATA τα διανέμουν οι εθνικοί σύνδεσμοι, που τηρούν μητρώο για το ποια εταιρεία πήρε ποιο έντυπο με αύξοντα αριθμό· οι εταιρείες δεν επιτρέπεται να αναπαράγουν μόνες τους τα έγγραφα. Στην Τουρκία την FBL τη διανέμει η UTİKAD. Από το 2022 η FBL μπορεί να εκδοθεί και ψηφιακά (eFBL).

Πώς λειτουργεί η αλυσίδα οπισθογραφήσεων

Η φορτωτική σε διαταγή μεταβιβάζεται με οπισθογράφηση στο πίσω μέρος. Υπάρχουν δύο μορφές:

• Πλήρης οπισθογράφηση: αναγράφεται ο νέος δικαιούχος («deliver to the order of [όνομα]») και υπογράφει ο οπισθογράφος. Η αλυσίδα παραμένει ανιχνεύσιμη.
• Οπισθογράφηση εν λευκώ: δεν αναγράφεται νέος δικαιούχος, μόνο η υπογραφή του οπισθογράφου. Από εκεί και πέρα το έγγραφο λειτουργεί ως τίτλος στον κομιστή.

Η αλυσίδα πρέπει να είναι αδιάσπαστη: ξεκινώντας από το μέρος του πεδίου του παραλήπτη, κάθε μεταβίβαση πρέπει να φαίνεται με τη σειρά στο πίσω μέρος. Αν λείπει κρίκος, ο μεταφορέας μπορεί να αρνηθεί την παράδοση και η τράπεζα θα θεωρήσει την προσκόμιση ασύμφωνη.

Αν χαθεί ένα πρωτότυπο

Όταν χάνεται μια πρωτότυπη φορτωτική, το εμπόρευμα δεν αποδεσμεύεται: το έγγραφο αντιπροσωπεύει το φορτίο, και ο μεταφορέας που παραδίδει έναντι οτιδήποτε λιγότερου μένει υπεύθυνος απέναντι στον πραγματικό κομιστή.

Η νομική βάση βρίσκεται στον τουρκικό Εμπορικό Κώδικα (ΤΕΚ). Δικαίωμα παραλαβής έχει ο νόμιμος κομιστής (ΤΕΚ άρθρο 1230/1). Όταν η φορτωτική έχει εκδοθεί σε περισσότερα πρωτότυπα, το εμπόρευμα παραδίδεται έναντι ενός μόνο πρωτοτύπου (άρθρο 1230/2)· έτσι η απώλεια ενός από τα τρία δεν μπλοκάρει τον φάκελο, αυτό συμβαίνει μόνο όταν χαθούν όλα τα πρωτότυπα. Αν εμφανιστούν ταυτόχρονα περισσότεροι κομιστές, ο πλοίαρχος τους αρνείται όλους και θέτει το εμπόρευμα σε φύλαξη (άρθρο 1231/1).

Μια μικρή αλλά χρήσιμη λεπτομέρεια: ο τουρκικός νόμος γράφει το έγγραφο «konişmento», ενώ η αγορά γράφει «konşimento». Αναζητήστε τη νομοθεσία με τη γραφή του νόμου, αλλιώς δεν θα βρείτε τις διατάξεις.

Στην πράξη η λύση είναι μια επιστολή αποζημίωσης (letter of indemnity) προς τον μεταφορέα: δέσμευση να καλυφθεί κάθε ζημία από την παράδοση. Οι μεταφορείς συνήθως ζητούν να είναι εγγυημένη από τράπεζα.

Για να δείτε γιατί υπάρχει καν η επιστολή αποζημίωσης, κοιτάξτε τον δρόμο που προσφέρει ο νόμος. Ένα χαμένο αξιόγραφο μπορεί να ακυρωθεί με δικαστική απόφαση (ΤΕΚ άρθρο 651)· μετά την ακύρωση ο κομιστής μπορεί να ασκήσει το δικαίωμα χωρίς το έγγραφο ή να ζητήσει την έκδοση νέου (άρθρο 652/1). Η διαδικασία δεν είναι γρήγορη. Τα άρθρα 663–664 βρίσκονται στο μέρος για τους τίτλους στον κομιστή και εφαρμόζονται στους ονομαστικούς τίτλους μέσω του άρθρου 657: αν το δικαστήριο κρίνει πιστευτή την εξιστόρηση, καλεί με δημόσια πρόσκληση τον άγνωστο κομιστή να προσκομίσει το έγγραφο μέσα σε προθεσμία τουλάχιστον έξι μηνών (άρθρο 663), και η πρόσκληση πρέπει να δημοσιευθεί στην εφημερίδα τρεις φορές (άρθρο 664). Για τίτλο σε διαταγή, το άρθρο 831/2 παραπέμπει την ακύρωση στους κανόνες της συναλλαγματικής (άρθρα 759–764), όπου η προθεσμία κυμαίνεται από τρεις μήνες έως ένα έτος. Ποιος δρόμος ταιριάζει στη φορτωτική σας είναι ερώτημα για δικηγόρο. Σε όλο αυτό το διάστημα το κοντέινερ περιμένει στο λιμάνι και το demurrage και η αποθήκευση συνεχίζουν να τρέχουν. Η επιστολή αποζημίωσης είναι εμπορική συντόμευση για όποιον δεν αντέχει αυτή την αναμονή: όχι νόμιμο δικαίωμα, αλλά μεταφορά κινδύνου συμφωνημένη με τον μεταφορέα.

Υπάρχει μια εξαίρεση, και ξεφεύγει εύκολα: όταν η φορτωτική είναι ονομαστική, το εμπόρευμα μπορεί να παραδοθεί χωρίς προσκόμιση κανενός πρωτοτύπου, αν συναινούν και ο αποστολέας και ο παραλήπτης που αναγράφεται στη φορτωτική (άρθρο 1232/4). Για φορτωτική σε διαταγή αυτή η πόρτα είναι κλειστή· σε περίπτωση απώλειας, ο τύπος του εγγράφου κρίνει τις επιλογές σας.

Ο νόμος δεν έχει διάταξη για την απώλεια ειδικά της φορτωτικής: εφαρμόζονται οι γενικοί κανόνες ακύρωσης χαμένων αξιογράφων, και τα άρθρα 652/2 και 653 επιφυλάσσουν τυχόν ειδικές διατάξεις για συγκεκριμένους τύπους. Επιβεβαιώστε με δικηγόρο που ασχολείται με το δίκαιο μεταφορών ποια διαδικασία ισχύει για τον φάκελό σας.

Δεν δημοσιεύουμε εδώ ποσοστό εγγύησης, προθεσμία ή υπόδειγμα κειμένου. Αυτά τα ορίζει ο μεταφορέας και διαφέρουν από γραμμή σε γραμμή· μπορεί επίσης να απαιτούνται νομικά βήματα, όπως η γνωστοποίηση της απώλειας ή η δικαστική ακύρωση. Ζητήστε γραπτώς τους όρους του μεταφορέα σας και συμβουλευτείτε τον νομικό σας σύμβουλο.

Η πρόληψη είναι ευκολότερη: τα πρωτότυπα εκδίδονται ως πλήρες σετ τριών. Μη στέλνετε όλα τα αντίτυπα με τον ίδιο courier· αν χαθεί ένα, έχετε ακόμη άλλο.

Πού βρίσκονται οι ηλεκτρονικές φορτωτικές

Η ηλεκτρονική φορτωτική (eBL) είναι το έγγραφο που τηρείται σε πλατφόρμα, με καταγραφή κάθε μεταβίβασης. Για πολύ καιρό η υιοθέτησή της μπλοκαριζόταν επειδή όλα τα μέρη έπρεπε να είναι στην ίδια πλατφόρμα.

Το παράρτημα διαλειτουργικότητας πλατφορμών της DCSA στοχεύει ακριβώς σε αυτό το κλείδωμα, και οι CargoX, edoxOnline, TradeGo, WaveBL και eTEU έχουν ανακοινώσει ότι το εφαρμόζουν. Ωστόσο η υιοθέτηση παραμένει χαμηλή, και οι δημοσιευμένες μετρήσεις δεν συμφωνούν: η DCSA μετρά το ποσοστό των φορτωτικών που πράγματι εκδίδονται ηλεκτρονικά, ενώ η έρευνα της FIT Alliance μετρά το ποσοστό των ερωτηθέντων που χρησιμοποιούν eBL, αποκλειστικά ή μαζί με χαρτί, γι’ αυτό οι δύο δίνουν πολύ διαφορετικά νούμερα. Στις 15 Φεβρουαρίου 2023 εννέα μεταφορείς-μέλη της DCSA δεσμεύτηκαν να μετατρέψουν το μισό των πρωτότυπων φορτωτικών τους σε eBL του προτύπου DCSA μέσα σε πέντε χρόνια, και το σύνολο έως το 2030.

Πρακτική προειδοποίηση: μη συμφωνείτε σε eBL κατά την κράτηση χωρίς να ρωτήσετε ποια πλατφόρμα. Αν ο αντισυμβαλλόμενος ή η τράπεζα της πίστωσης είναι σε άλλη, μη διαλειτουργική πλατφόρμα, η μεταβίβαση κλειδώνει, το εμπόρευμα φτάνει, η παράδοση δεν γίνεται και τα ρολόγια τρέχουν.